Zeteldansen; niet leuk, maar mag wel

Redactioneel commentaar

Je haalt 169 stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen en je behaalt met je partij een zetel voor jou. Wat mag je met die zetel doen? We bespreken de situatie van Raymond van Haren. Hij behaalde in 2018 een zetel en switcht nu van partij. Het predicaat ‘zetelroof’ hangt boven je hoofd. Maar wat is het echt? Het is in ieder geval een gevoelige kwestie in politiek Vlaardingen.

Raymond van Haren stapte in december 2020 op bij VV2000/Leefbaar Vlaardingen omdat hij aanvoelde dat het niet op prijs werd gesteld dat hij activiteiten uitvoerde namens de landelijke partij Code Oranje. Naar eigen zeggen overwoog hij om zijn zetel terug te geven aan de partij. Gesprekken met mensen in zijn omgeving – Van Haren laat in het midden wat voor mensen – dwingen hem tot een andere conclusie. Van Haren is al elf jaar lid van de gemeenteraad en volgens een aantal collega’s gespecialiseerd in het sociaal domein. Van Haren zelf kwalificeert zijn eigen ervaring boven het mandaat dat hij heeft en hij behoudt zijn zetel. Dat mandaat is gebaseerd op de laatstgehouden gemeenteraadsverkiezingen, in 2018.

Weet u nog, 21 maart 2018? Er waaide een zwakke wind uit het westen. Het was een koude dag. Gevoelstemperatuur lag rond de 1 graden boven het vriespunt. Nou… misschien weten we dat niet meer. Wat we vooral onthouden: we mochten stemmen. We mochten kiezen welke 35 stadgenoten zitting mochten gaan nemen in onze gemeenteraad. 28.435 Vlaardingers brachten hun stem uit.

Partijen
Door het totaal aantal uitgebrachte stemmen in Vlaardingen (28.435) te delen door het aantal zetels (35) onstaat een kiesdeler. Deze fijne rekensom leert dat 812 stemmen 1 zetel waard is.

VV2000/Leefbaar Vlaardingen kreeg 2297 stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2018. Om te weten te komen hoeveel zetels dat waard is delen we de stemmen voor Leefbaar door de kiesdeler. Afgerond: 2,83 zetels. 2 zetels zijn binnen. Via een ingewikkelde constructie worden de restzetels berekend. Daarover in maart 2022 meer, want anders haakt u af. Hoe dan ook: VV2000/Leefbaar Vlaardingen zit aan de goede kant van de streep en krijgt een derde zetel.

Poppetjes
Parallel aan deze berekening is er een onderlinge strijd bij de poppetjes. We kleuren immers niet het vakje van de partij, maar het vakje van een kandidaat op een kieslijst. Binnen een partij is het zwoegen en strijden om zo hoog mogelijk op zo’n lijst te komen. Want stel je voor dat je op basis van voorkeursstemmen je plekje af moet dwingen. Na onderlinge strijd is er een kieslijst.

1535 van de VV2000/Leefbaar Vlaardingen-stemmen zijn voor lijsttrekker Ivana Somers, nu wethouder namens die partij. De overige 762 stemmen gingen naar de overige dertien kandidaten, variërend van Erica Laman (7 stemmen) tot huidig fractievoorzitter Rianne Molenaar (193 stemmen).

De constructie is: als een kandidaat op persoonlijke titel meer dan 25% van de kiesdrempel haalt, dan wordt deze persoon op basis van voorkeursstemmen naar voren geschoven op de kieslijst en maakt hij of zij dus meer kans op een zetel. Dan gaan we opnieuw even rekenen. Bij de verkiezingen in 2018 moet een persoon minimaal 203 stemmen krijgen om naar voren geschoven te worden. Spoiler: op die manier halen bijvoorbeeld Ruben van de Zande en Leonie Claessen van de VVD de raad ten koste van bijvoorbeeld Sven Ringelberg.

De vorige alinea slaat in feite nergens op. Nergens staat vast dat iemand die een zetel bemachtigd aan de hand van de voorkeursstemmenprocedure wél met die zetel mag gaan dansen door de raadszaal, terwijl iemand die niet op basis van voorkeursstemmen uitverkoren is dat niet mag. Maar moreel gezien is er strijd bij politici zelf. Wanneer mag je zetelroof plegen en wanneer niet?

Partij of poppetje?
2297 Vlaardingers stemmen in 2018 op de partij VV2000/Leefbaar Vlaardingen en slechts een klein gedeelte van hen kiest specifiek voor Raymond van Haren. 169 Vlaardingers stemden op Van Haren. Gekeken naar de kiesdrempel is dat 20,8 procent van een zetel. En dat stemmen gebeurt anoniem, dus de beweegredenen van de 169 stemmers kunnen we niet achterhalen. Want in hoeverre zijn dit mensen die specifiek Van Haren een geschikt raadslid vinden? Het kan bijvoorbeeld ook zo zijn dat een deel van de stemmers VV2000/Leefbaar Vlaardingen een fijne partij vindt, maar op specifiek een man wil stemmen. Of misschien ‘gewoon’ omdat Van Haren de nummer 2 op de lijst is. Als we van het goede uitgaan, namelijk dat al deze 169 mensen weten wie Van Haren is en hem een goed raadslid vinden, is dat volgens hierboven uitgelegde methode niet significant genoeg om je een persoonlijke zetel toe te eigenen.

Datzelfde systeem laat raadsleden toe dat wél te doen. Om wél een zetel persoonlijk te maken. Je bent vrij als raadslid om met je zetel de ene week mee te stemmen met de ene partij om de week daarna weer iets totaal anders te vinden.

Het roept de vraag op: stemmen we op partijen of stemmen we op mensen? Feitelijk stemmen wij natuurlijk op mensen, omdat we een bolletje inkleuren met een naam erachter. Maar dit gevoel verschilt per verkiezing. Bij de Tweede Kamerverkiezingen lijken mensen over het algemeen meer na te denken over wie zijn of haar stem krijgt. Bij een gemeenteraadsverkiezing gaat het vaker over een partij, tenzij degene op een lijst een buurman, bevriende ondernemer of familielid is.

Een gemeenteraadsverkiezing voelt voor veel mensen vaak toch als: “oh ja ik moet nog even stemmen vandaag.” Men kijkt immers niet 43 debatten in twee weken over die verkiezingen. Het sentiment bij de gemeenteraadsverkiezingen stuurt door onwetendheid vaak naar stemmen op partijen. Daarom is zogenaamde ‘zetelroof’ hier vaker een heikel punt. Dat komt misschien ook omdat wij ons maar over 35 volksvertegenwoordigers druk hoeven te maken, in plaats van 150 in Den Haag. Kortom: een raadslid dat van partij verandert heeft procentueel meer invloed op de democratische gang van zaken dan een kamerlid.

Dit artikel gaat over Raymond van Haren, maar had ook over Marcel Kerkhof, Jasper van der Velde, Ingrid Wijker, Alke van Marsbergen, Ron Boers of Tim Thiel kunnen gaan. (Hoewel Ingrid Wijker en Ron Boers wel de voorkeursstemmengrens passeerden) En dan heb je ook nog Marco van Unen, die in het najaar van 2017 klaar was met zijn CDA-collega’s, een eigen fractie begon en een half jaar later terugkeerde als raadslid voor Beter voor Vlaardingen (BVV). Vervolgens maakte hij zelf mee hoe een collega ging zeteldansen: Salih Akça kwam met voorkeursstemmen namens BVV in de raad en besloot zich 14 maanden later los te koppelen.

Typisch Vlaardingen of typisch politiek?
Vlaardingen is er goed in, dansen met zetels. Of is het politiek eigen? Het lijkt op het laatste. Kijk naar Schiedam, waar Anneke Post-den Heijer (voormalig AOV) zich vrolijk afsplitst en later aansluit bij de PvdA. Of Sun van Dijk die in 2018 als SP’er de raad in komt en zich afgelopen zomer verbindt aan GroenLinks. Of we kunnen kijken naar de landelijke politiek, waar PvdA’ers afsplitsen en de partij Denk oprichten. Of waar Wybren van Haga wegens misstanden uit de VVD wordt gezet, als eenmansfractie verder gaat en zich daarna aansluit bij Forum voor Democratie. Het is prettig om te kunnen concluderen dat we niet een nieuw hoofdstuk toe hoeven te voegen aan de reeks bedenkelijke incidenten in de Vlaardingse politiek. Het is een normale gang van zaken, want het huidige democratische systeem laat het toe.

Na drie maanden ‘Fractie Van Haren’ kwam Raymond van Haren afgelopen maandag tot de conclusie niet de vijftiende fractie in de gemeenteraad te willen zijn. Hij bood zich aan bij ONS.Vlaardingen en die hapten vrolijk toe. Daar mag je namelijk wel actief zijn voor de door oud-burgemeester Bert Blase opgerichte partij Code Oranje, bewijzen ook Josette Hogewoning en – meer op de achtergrond – Frans Hoogendijk. Code Oranje is voor ‘ombudspolitiek’, meer het volk laten bepalen, zelfs neigend naar een directe democratie. Code Oranje wil een alternatief voor het huidige systeem. Nu kiezen we eens in de vier jaar de mensen die ons mogen vertegenwoordigen. Een verkiezing is momenteel de enige manier waarop het volk zich direct kan bemoeien met de politiek.

Maar nu zien we dus dat een Code Oranje-aanhanger zich aansluit bij ONS.Vlaardingen, waarbij hij 79,2% van zijn zetel – die behoort aan VV2000/Leefbaar Vlaardingen – eigenlijk negeert. Raymond van Haren is onderdeel van de fractie van ONS.Vlaardingen en ONS.Vlaardingen mag vanaf de komende raadsvergadering officieel een hele zetel toevoegen aan haar totaal. Een zetel die in 2018 nog voor tenminste 79,2% bij de partij VV2000/Leefbaar Vlaardingen hoorde.